.RU

Ая літара беларускага алфавіта, якая мае назву «ша» - старонка 38

ШЫРЫЦЬ,

-ру, -рыш, -рыць; незак., што. 1. Рабіць больш шырокім па тэрыторыі, расшыраць. Некалькі дзён запар непадалёк ад кузні ўсё кланяўся экскаватар выкідваў балотную твань, шырыў азярцо для птушак. Даніленка. // Павялічваць у аб'ёме. Халоднае паветра было такое салодкае, што ледзь не да разрыву шырыла магутныя грудзі бацькі. Караткевіч.

2. перан. Ахопліваць вялікую колькасць людзей, рабіць масавым. [Букрэй:] — А ваш, таварышы, абавязак шырыць, развіваць паўстанне. Колас.

ШЫРЗЙШЫ,

-ая, -ае. Выш. ст. да прым. шырокі.

Ш

Ы

РЭЦЬ,

-эе; незак. Станавіцца больш шырокім па тэрыторыі. За вёскай., [возера] яшчэ больш шырэе, разыходзіцца на два рукавы, потым зноў зліваецца. Ваданосаў. // Шырока прасцірацца. Ад воклічаў зямля калышацца, Шырэе даль, святлее шыр. Астрэйка. Гляджу і гляджу, як шырэюць прасторы, Направа, налева граніцы няма... Тарас. // перан. Расці колькасна, духоўна. Шырэюць бальшавіцкія рады. Глебка.

ШЫТВО,

-á, н.

1.

Дзеянне паводле дзеясл. шыць (у 1, 3 знач.).

2. Тое, што шыюць ці сшытае. Да Платона падышла яго Марыя з нейкім шытвом у руках і села побач на прызбе. Пестрак. На стале, што быў паміж вокнаў, ляжала новае шытво: зажыўленая простай ніткай ватоўка і яшчэ нейкая адзежына. Чыгрынаў.

ШЫТЫ,

-ая, -ае.

1.

Дзеепрым, зал. пр. ад шыць.

2. у знач. прым. Зроблены, выраблепы шыццём; сшыты. Ты вострым плугам Рэзаў дзірваны. Насіў з дзяругі Шытыя штаны. Куляшоў. З гэтай простай прапановай нельга было не згадзіцца, асабліва калі прыняць пад увагу лёгкасць шытых чоўнаў. Маўр.

О

Не лыкам шыш

— пра чалавека, не пазбаўленага здольнасцей, ведаў, умення трымаць сябе і пад.

Шыта белымі ніткамі

— няўмела, няўдала, дрэнна скрыта, схавана што-н.

Шыта-крыта

— скрытна, патаемна ад іншых, у поўнай тайне (застаецца, робіцца і пад.).

Ш

ЫУ

Н

Н

І,

-áя, -óе.

1.

Які служыць для сшывання, змацавання чаго-н. Шыўныя ніткі.

2. Які мае выгляд шва. Шыўная зварка.

ШЫФАНЬЁР,

-а, м. Шафа для бялізны, адзення. Кватэру нам добрую далі, і абсталяваліся мы неяк адразу. Купілі ложак, тахту добрую, шыфаньер. Сапрыка.

[Фр. спіííоппіег.]

ШЫФАНЬÉРКА,

-і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Тое, што і шыфаньер.

ІНЫФЕР,

-у, м.

1.

Чорны або шэры гліністы сланец. Здабыванне шыферу.

2. Будаўнічы матэрыял у выглядзе плітак або лістоў з такога сланцу, які ужываецца для пакрыцця даху. Будуць узводзіць другі паверх [будынка], затым ставіць кроквы, каб заўтра шыферам накрыць. Гроднеў. На страсе цесля Лявон клаў апошнія аркушы шыферу. Дубоўка.

[Ням. ЗсЫеíег.]

Ш

К

ІФЕРНЫ,

-ая, -ае.

1.

Які мае адносіны да шыферу (у 1 знач.); складаецца з шыферу. Шыферныя распрацоўкі. // Які зроблены з шыферу. Шыферны дах.

2. Які вырабляе шыфер (у 2 знач.). [Івана Кузьміча] цягнула дамоў, на родны цэментна-шыферны камбінат, да любімых гігантаў вярчальных печаў. М. Ткачоў. // Пакрыты шыферам. Чародка хат пад шыфернымі стрэхамі на ўзгорку хутка схавалася за бярозавым узлессем. Савіцкі.

ШЫФ

Ó

Н,

-у, м. Тонкая баваўняная або шаўковая тканіна.

[Ад фр. сіііííоп — ануча.]

ШЫФОНАВЫ,

-ая, -ае. Які мае адносіны да шыфону; пашыты, зроблены з шыфону. У белай шыфонавай кофтачцы і яркай, знарок пашытай для дачы, паркалёвай сіняй

Шыфр

434

Шыць



спадніцы .. [Вера] здавалася зграбнай, маладой. Карпаў.

ШЫФР,

-у, м. 1. Сістэма ўмоўных знакаў для тайнага пісьма, якое чытаецца з дапамогай ключа. Кастусь быў старшым радыстам: усе сакрзтныя шыфры знаходзіліся ў яго. Ваданосаў. Урэшце прыйшоў [вучоны] на навуковы сход і з гордасцю сказаў: Я знайшоў ключ да шыфру! Я дабіўся свайго прачытаў тайнапіс! Дубоўка. // Умоўнае абазначэнне або замена слоў і пад. чым-н. Думалі, што.. [Луцкевіч] не ведае шыфру перастуквання. Машара.

2. Умоўны знак або знакі на кнігах, рукапісах. падшыўках і пад., якія прымяняюцца пры іх захаванні ў бібліятэцы, архіве і ўказваюць дакладнае месцазнаходжанне. // Умоўнае абазначэнне якога-н. сакрэтнага дакумента, сакрэтнай работы. Шыфр наверсе стаяў адзін, а работа была розная для розных цэхаў і гаспадарак. Скрыган.

[Фр. сЫííге.]

ШЫФ

РА

ВÁЛЬНЫ,

-ая, -ае. Які мае адносіны да шыфравання, шыфроўкі. Пасля сваёй прыгоды Віктар напаткаў знаёмага малодшага лейтэнанта з аддзела шыфравальнай службы і пайшоў побач з ім. Навуменка.

ШЫФРАВÁЛЫ

П

ЧЫК,

-а, м. Спецыяліст па шыфраванню ці расшыфроўцы.

ШЫФРАВÁННЕ, -я,

н. Дзеянне паводле знач. дзеясл, шыфраваць.

Ш

ЫФРАВÁНЬІ,

-ая, -ае.

1

.

Дзеепрым, зал. пр. ад шыфраваць.

2. у знач. прым. Напісаны ці перададзены шыфрам (у 1 знач.). На дне .. [Валінага] кошыка, у патайных сховах, ляжала шыфраваная запіска або нават рэвальвер ці тол. Якімовіч. Адначасова Рая прыняла шыфраваную радыёграму з Вялікай зямлі аб пачатку наступлення знятых з фронту буйных армейскіх часцей на партызанскі край. Хадкевіч.

ШЫФРАВÁЦ

Ц

А,

-рýецца; незак. Зал. да шыфраваць.

ШЫФРАВАЦЬ,

-рýю, -рýепí, -рýе; незак., што. Пісаць шыфрам (у 1 знач.). Ты рыхтуй рацыю, а я буду шыфраваць радыёграму. Няхай.

ШЫФ

РА

ГРАМА,

-ы, ж. Шыфраваная тэлеграма, радыёграма, тэлефанаграма.

ШЫФР

Ó

УКА,

-і, ДМ -рóўцы, ж. і. Дзеянне паводле знач. дзеясл, шыфраваць.

2. Зашыфраваны тэкст (пісьма, тэлеграмы, радыёграмы і пад.). Тройчы перадаваў старшына ў эфір шыфроўку, тройчы пераходзіў на прыём, але адказу не было. Кухараў.

Ш

ЫХТА,

-ы, ДМ -хце, ж. Спец. Сумесь руды, флюсаў, коксу, вугалю і пад., узятых у пэўных колькасных адносінах, якую загружаюць у ллавільныя печы для перапрацоўкі. Сталь выплаўлялі ў мартэне. Загружаны шыхта і флюс, і металічны лом, Гудуць фарсункі д'ябальскім агнём, Аж цэх дрыжыць, бы ад землетрасення... Валасевіч.

[Ням. ВсЬісМ.]

ШЫХТАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны

для шыхтавання. Шыхтавальны цэх.

ШЫХТАВАННЕ,

-я, н. Спец. Дзеянне паводле знач. дзеясл, шыхтаваць.

ШЫХТАВАНЫ,

-ая, -ае. Дзеепрым, зал. прад шыхтаваць.

ШЫХТАВАЦЬ,

-тую, -тýеш, -тýе; незак., што. Спец. Састаўляць шыхту. Шыхтаваць руды.

І

НЫ

ХТАВЫ,

-ая, -ае. Спец. Які мае адносіны да шыхты, прызначаны для шыхты. Шыхтавыя матэрыялы. Шыхтавая пляцоўка.

ШЫХТОУКА, -і, ДМ -тóўцы, ж. Спец. Дзеянне паводле знач. дзеясл, шыхтаваць.

ШЫЦІК,

-а, м. Разм. Маленькі рачны чарвячок, які жыве ў рухомым доміку-трубачцы, зробленым з пясчынак, кавалачкаў кары, дробных ракавінак. Сказаў .. [дзед] пра гэта раніцай, і я ўвесь дзень не ведаў спакою: накапаў чарвякоў, у ручаі назбіраў шыцікаў, разоў дзесяць, можа, перамотваў лёску. Хомчанка. Іх мы называлі хто як: хто сыцікí, хто шыцікі, а хто проста вадзяныя чарвячкі. Дайліда.

ШЫЦЦ

А

', шыюся, шыешся, шыецца; незак. Разм. 1. Лезці, ісці і пад. у якое-н. вузкае месца; туды, дзе цесна, шчытна.— Лявон крайні,выгуквае сіпла гаспадар шапкі-кучомкі і .. шыецца ў натоўп. Кухараў. Адбіваючыся ад сабакі, Гамыра шыўся глыбей у хмыз. Колас. Дзед Трахім, які нешта рабіў у гумне і забавіўся, выйшаў, калі хлапчукі сама шыліся пад снапы. Паўлаў. // Хавацца куды-н. Капрал наш, забыўшыся на думку пра Берлін, шыецца тварам у траву і, час ад часу, наслепа крычыць: «Агонь!» Брыль. Маланкі ў поўнач рассякалі хмары, І шыліся ў падстрэшша кажаны. Грахоўскі. Рабіў ён [шпачок] гэта смешна: шыўся ў траву галавой, не вельмі, аднак, дбаючы пра свой куртаты, карычняваты хвост. Асіпенка. // Ісці, рухацца, перамяшчацца куды-н. Стары надзяе шапку і шыецца да дзвярэй. Мурашка. // Залазіць, забівацца, пранікаць куды-н. [Снег] шыўся ў рукавы і за каўнер. Алёшка. Золь зябка хапае за плечы, прабіраецца праз дзіравыя боты, шыецца ва ўсе складкі пацёртага шыняля. Лынькоў. / у перан. ужыв. Галасы., [паравозаў], напоўненыя трывогай і адчаем, плавалі па-над горадам, запаўнялі вуліцы, і завулкі, і двары, шыліся ў шчыліны [акон]. Галавач. // Пралягаць, праходзіць праз што-н. шчыльнае. Сцежка шылася праз крапіву і лопух. Адамчык.

2. перан. Старацца быць падобным на каго-н., прыкідвацца кім-н. [Драздовіч:]Прыеліся ўжо «конскія партрэты» ды «саўкі», што шыюцца ў дурні. Машара.

ШЬ

І

ЦЦА

2

,

шыецца; незак. 1. Вырабляцца шыццём. Каця хадзіла ў шараварах і шырокай, як звычайна шыюцца начныя сарочкі, мешкаватай сукенцы. Васілевіч. Ватнікі, праўда, былі караткаватыя, а гімнасцёрка шылася як бы на волата. Навуменка.

безас. Разм. Пра жаданне або магчымасць шыць. Мне сёння не шыецца.

Зал. да шыць.

ШЫЦЦЁ,

-я, н.

1.

Дзеянне паводле знач. дзеясл, шыць (у 1, 3 знач.).

2. Тое, што шыюць ці сшытае. Тут жа сядзела і пані падлоўчая, таксама з шыццём у руках. Колас.

ШЫЦЬ,

шыю, шыеш, шые; незак. 1. што і без дап. Змацоўваць, злучаць ніткай краі тканіны, скуры і пад. пры вырабе адзення, абутку і пад.; вырабляць што-н. такім чынам. Шыць на машыне. Таня .. сядзела каля акна, шыла сарочку. Шамякін. [Гірня] ўмеў

Шыш 435

Ш

эдэўр



цяслярыць, сталярыць, трохі слясарыць і нават шыць боты. Кулакоўскі. // Займацца вырабам адзення, абутку і пад. як прафесіяй, рамяством. Вось гэты самы «брат Міша» згадзіўся вучыцца .. шыць і шые ўжо другую зіму. Брыль. // Спец. Змацоўваючы лісты паперы дротам, ніткамі і пад., вырабляць што-н. Шыць сшыткі. Шыць кнігу.

2. Разм. Заказваць, вырабляць адзенне ў каго-н., дзе-н. Шыць у атэлье. [Варанец:] Шылі мы раз вунь аж у Міждуб'і. Крапіва.

Вышываць, расшываць. Шыць гладдзю. Шыць шоўкам.

што. Спец. Прымацоўваючы рэйкі да шпал, пракладваць чыгунку. Шыць чыгунку.

што. Спец. Прымацоўваць, змацоўваць дошкі цвікамі, шпонамі і пад. Шыць плыты.

О

Шыць на жывую нітку

— а) ненадзейна, не замацоўваючы ніткі, шыць, сшываць

і

пад. што-н.; б) наспех, як папала.

Шыць напад

рост — шыць з запасам, з разлікам на рост.

ШЫШ,

-á, м. Разм. 1. Тое, што і кукіш. Заробіш чын, здабудзеш крыж, А смерць пакажа табе шыш. Колас.

2. перан. Нічога; поўная адсутнасць чаго-н.— Бо як стануць панскую зямлю дзяліць,кажуць яны [вяскоўцы],дык нам шыш застанецца. Машара.

О Ні шы ша — нічога.— То ў які бок цягнуць [антэну]? Так бы і спытаўся адразу! А то бярэцца яшчэ, ні шыша не разумеючы! Карпюк.

Ш

ЫШ

АК

1

,

-á, м.

1.

Тое, што і г р о н к

а.

Шышак вінаграду.

2. Разм. Патаўшчэнне ў выглядзе шышкі на сцёблах некаторых раслін. У балотцы зімой мы корпаліся паміж высокіх купін, ламалі тугія шышакі, што раслі сярод густога чароту. Даніленка.

3. Вялікая колькасць насякомых, якія сабраліся ў адзін ком. Шышак пчол.

ШЫШАК

2, -á, м. Старажытны воінскі шлем, які заканчваўся вастрыём з шышкай наверсе. // Верхняя частка гэтага шлема, якая мае выгляд шышкі. На самым шышаку шлема дзірачка, яе зрабіла белагвардзейская куля. Хомчанка.

Ш

Ы

ШАЧКА, -і,

ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Памянш.-ласк. да шышка (у 1, 3 і 4 знач.); невялікая шышка.

Ш

Й

ШАЧНЫ,

-ая, -ае. Які мае адносіны да шышкі. [Дзятлы] шапацелі карой і сыпалі з хвой шышачную луску на чысцюткую белізну маладой парошы. Ракітны.

'ШЫШКА,

-і, ДМ -ншы; Р мн. -шак; ж.

1.

Прадаўгаватае суквецце хваёвых і некаторых іншых раслін, пакрытае луской. На лясной дарозе, пад старой разлапістай сасной, ляжаць апалыя шышкі. Ігнацевка. Злева, зарослы сівай мятліцай, зялёным лопухам з калючымі шышкамі, ляжаў земляны вал старажытнай крэпасці. Грамовіч. // Плод або гронкі пладоў некаторых раслін, якія формай, знешнім выглядам нагадваюць такое суквецце. Врусніц было многа, яны віселі на куп'і шышкамі, як авечыя хвасты, бурыя ад густога сонца. Пташнікаў.

2. Круглы бугор на целе чалавека, жывёлы; гуз. А шышка ўсё ж падскочыла [ў Артура] на лысіне. Гроднеў. Ад першай да апошняй старонкі героі падалі з лодкі, набівалі шышкі, загледжваліся на дзяўчат, грузлі ў балоце.

«Звязда». // Выпуклая няроўнасць, бугор на паверхні чэрапа, якія быццам бы (паводле фрэналогіі) паказваюць на ўласцівасці, здольнасці, схільнасці чалавека. Ды вы зірніце на ягоны [Яшкаў] лоб, Якія мудрыя дзве шышкі! Валасевіч.

Разм. іран. Пра якую-п. важную асобу. Тут быў і начальнік дэпо, і некаторае дарожнае начальства, усе вялікія шышкі на чыгунцы. Лынькоў.— А сам ты хто? У якім жа чыне?Вартую двор! Вартую сад!Ці чулі вы?! От гэта шышка!.. Бялевіч.

Патаўшчэнне авальнай ці акруглай формы на канцы, вярхушцы якога-н. прадмета, звычайна для ўпрыгожання. Шлем з шышкай.

2010-07-19 18:44 Читать похожую статью
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • © Помощь студентам
    Образовательные документы для студентов.